AnadoluJet Magazin – Aralık 2011

Tillo, İbrahim Hakkı’nın büyük eseri Marifetname’nin yanı sıra, hocasının aziz hatırasına ithafen 18. yüzyılda burada kurduğu ışık düzeneği ile tanınır.

MİMARİ VE ASTRONOMİ HARİKASI
İbrahim Hakkı hocası için inşa ettirdiği ve kendisinin de ileride hocasının ayakucuna defnedilmeyi vasiyet ettiği türbenin hemen yakınında 8 köşeli ve 11 metre yüksekliğinde bir de kule yapar. Türbenin doğusuna, güneşin ardından doğduğu bir tepenin zirvesine de harçsız yığma taştan ortasında ufak bir boşluk olan bir duvar inşa eder. Gece ve gündüzün eşit olduğu ve birçok kültürde yeni yılın başlangıcı olan 21 Mart’ta güneş bu duvarın ardından Tillo’ya doğar. Tepe, Tillo’nun konumu ve duvardan dolayı bütün Tillo gölgede kalırken, duvardaki boşluktan giren ışın demeti, önce kulenin içindeki cam prizmaya, oradan da kırılıp türbenin penceresinden içeri girerek üstadı İsmail Fakirullah’ın başucunu bir müddet aydınlatır.

TÜBİTAK VE SİİRT VALİLİĞİ’NİN GİRİŞİMLERİ
Zaman içerisinde depremlerin ve yanlış müdahalelerin sonucu olarak bozulan sistem çalışmamaya başlar. Bilim tarihimizin bu etkileyici çalışması geride bıraktığımız 2011 yılında TÜBİTAK ve Siirt Valiliği’nin girişimleriyle onarıldı. 23 Eylül 2011’de sabah 06.02’de başarıyla çalışan sistem adeta küllerinden yeniden doğmuş oldu. Tarihe ve kültüre sahip çıkma adına takdirle karşılanan çabaların sonucu önümüzdeki 21 Mart’ta tekrar gözlemlenebilecek.

TİLLO
Süryanice’de yüksek ruhlar demek olan Tillo Arapça’da ise yüksek yer anlamına geliyor. Tillo, yakın geçmişte Aydınlar adını alarak ilçe oldu.

TİLLO’NUN FARKI
Tillo’yu öteden beri farklı kılan en belirgin özelliği çift kanatlı, iki yönlü anlamına gelen Zü’l Cenaheyn ekolünü sürdürmesi oldu. Din ilimlerinin yanı sıra, Arapça, Farsça, Türkçe, Kürtçe ve Süryanice dillerine hâkim âlimler fizik, kimya, astronomi, coğrafya ve matematik alanlarında çalışmalar gerçekleştirdi.

SİİRT VALİSİ MUSA ÇOLAK
“Siirt, üç dilin, üç dinin ve üç kültürün bin yıldan beri barış, huzur ve kardeşlik içinde yaşadığı, köklü bir tarihe sahip kültür ve medeniyet şehridir. Siirt’in zenginleşen kültürünün yanı sıra, doğal güzelliklerini de ön plana çıkartmaya çalışıyoruz. 1960 yılında Tillo’da yapılan restorasyon çalışmasında bozulan ışık düzeneğinin yeniden çalışır hale getirilmesi, tarihi bir olaydır. Amacımız Siirt ilimizi, inanç ve kültür turizmi açısından cazibe merkezi haline getirmektir.”

MÜZE
Tillo’daki değerli âlimlerden Sadullah Toprak himayesindeki mütevazı müzede Erzurumlu İbrahim Hakkı ve üstadı İsmail Fakirullah’ın astronomi çalışmalarında kullandıkları aletler sergileniyor.

HANGİ ÂLİMLER YETİŞTİ?
İsmail Fakirullah, İbrahim Mücahid, Hamza el-Kebir, Sultan Memduh ve Erzurumlu İbrahim Hakkı Tillo’da yetişmiş âlimler arasında.

Kaynak : http://www.anadolujet.com/aj-TR/anadolujet-magazin/2011/aralik/makaleler/isik-tillodan-yukselir.aspx

SkyLife – Eylül 2009

Her sene 23 eylüle ve 21 marta denk düşen ekinoksta yüksek ruhların mekanı Tillo’da kurulu astronomik düzenek akla gelir.

Güneydoğu Anadolu’da Siirt’e bağlı bir ilçe Aydınlar… Aydınlar’ın kadim ve meşhur adı ise semitik dillerde ‘Yüksek yer / yüksek ruhlar’ anlamını taşıyan ‘Tillo’. M.Ö. 2000’lerden bugüne bölgede Asur, Babil, Pers, Yunan, Roma, Bizans, Arap ve Türk uygarlıkları iz  bırakmış.

Botan Irmağı manzaralarının en güzelinin izlendiği Tillo, yamaç paraşütü yapılan bol oksijenli tepeleriyle, üzümü, fıstığı, geleneksel mimarisi ve konukseverliği ile tanınır. Anadolu’nun hemen her yerinin böyle güzellikleri bulunsa da Tillo’da durum bunun ötesine geçmekte. Burayı anmamın özel nedeni çocukluğumda,  okul tatillerimde her yaz oyun mekânım olan Tillo sokaklarının yakıcı yaz güneşinden yine Tillo’nun tarihi yapıları ve taş evlerinin huzur dolu gölgelerine sığınışım olsa gerek. Genel nedeni ise burada 17.ve 18. yüzyıllarda doğup, gelişen astronomi bilimi. Eylül’de ekinoks zamanının gelişi, 11. kuşaktan torunu olduğum ünlü düşünür ve bilim adamı İsmail Fakirullah’ın “Anlarsa uzağım yakınım, anlamazsa yakınım uzağımdır’’ sözünü işiterek büyüdüğüm Tillo’nun astronomi ile ilgili ilginç bir öyküsünü ‘uzaklara’ anlatmak için iyi bir fırsat doğrusu.

Öykünün kahramanları iki önemli isim: İsmail Fakirullah ve onun önde gelen öğrencisi Erzurumlu İbrahim Hakkı. Konusu, astronomi şaheseri bir ışık oyununu oluşturan üçlü düzenek. Zamanı ise her sene içinde bulunduğumuz eylül ayının 23’ünde gerçekleşen, gün ve gece sürelerinin eşitlendiği ekinoks. 17. yüzyılın ikinci yarısı ve 18. yüzyıl başlarında İsmail Fakirullah Tillo’da hem teoloji ve hem de pozitif  bilimlerde önemli çalışmalar yapılan bir üniversite kurar. Medrese yerine üniversite dememin nedeni burada teolojinin ötesinde, astronomi, kimya, kozmoğrafya, tıp ve matematik alanlarında, yani disiplinler arası çalışmalar yapılmış olması. Üstadı İsmail Fakirullah’ın gözetiminde özellikle astronomi – gök bilimleri alanında önemli çalışmalar yapan ve tüm çalışmalarını ‘Marifetname’ adlı dört ciltlik bir eserde toplayan İbrahim Hakkı, devrin Osmanlı padişahı I.Mahmut tarafından saraya davet edilmiş ve saray kütüphanesinde bulunan eserleri inceleme fırsatı da bulmuştur.

BİR DEMET VEFA IŞINI
Başarılı bir astronom olan İbrahim Hakkı, hocası İsmail Fakirullah’a vefasını optik bir düzenek kurarak gösterir. Bu amaçla ilk olarak üstadının ebedi uykusu için hazırladığı yapının yakınına, üstünde camdan bir prizma bulunan, sekiz köşeli ve on metre yüksekliğinde bir de kule inşa eder. Düzeneğin üçüncü parçası ise kulenin yaklaşık 4 km doğusunda, her sabah güneşin yükseldiği tepenin zirvesine harçsız, yığma taşla örülen ve ortasında 40×50 cm’lik bir pencere boşluğu olan bir duvarla tamamlanır.  İbrahim Hakkı artık dehasını kanıtlamaya hazırdır. Uzun uğraşlar sonucu yaptığı hassas hesaplar sonunda meyvesini verir ve ekinoksun gerçekleştiği 23 Eylül günü, Tillo’ya doğan güneşin ilk ışıkları tepedeki duvarın boşluğundan blok halinde süzülerek kuledeki prizmada odaklanır. Cam prizmanın kırdığı ışın demeti türbenin penceresinden girerek üstadını sabahın taze ışıklarıyla buluşturup aydınlatır. İbrahim Hakkı hocasına olan saygısını bir sonraki ekinoks zamanı olan 21 martta yine gösterecektir.

İSMAİL FAKİRULLAH  – İBRAHİM HAKKI
İbrahim Hakkı, Tillo’yu sıfır noktası kabul ederek enlem ve boylamları hesaplamıştır.
Kendi yaptığı dünya küresinde kutupları basık göstererek, dünyanın tam yuvarlak değil, eliptik bir şekilde olduğunu göstermiştir.
Kendi yaptığı gökküre modelinde takım yıldızlarının yerlerini belirtmiştir.
Atomun yapısı, yerçekimi, atmosfer ve hidrosfer İbrahim Hakkı’nın araştırma konuları arasında.
İbrahim Hakkı’nın astronomi çalışmalarında kullandığı usturlablar, sekstant ve rubu tahtası gibi aletler Tillo’daki müzede sergilenmekte.

Kaynak : http://www.thy.com/tr-CY/corporate/skylife/article.aspx?mkl=1311

Zaman Gazetesi – 16 Ekim 2011

Zaman Gazetesi – 26 Eylül 2011

18.yüzyılda yaşamış ünlü düşünür ve ilim adamı Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın yetiştiği ekol eski tabirle ‘zül cenaheyn’ günümüz Türkçesi ile ‘çift kanatlı’ olarak nitelenir. Kanatların biri pozitif bilimleri temsil ederken diğeri teolojik disiplini simgeler.